Ngày tôi không thể nói 'xin lỗi' và đã rơi nước mắt. Câu chuyện về hành trình tôi hiểu được ý nghĩa thực sự của 'sumimasen'

Lời mở đầu

Bên ngoài cửa sổ, cơn mưa lạnh vẫn tiếp tục rơi.

"Tại sao chỉ có mình tôi bị mắng chứ?"

Một buổi chiều cách đây vài năm, tôi đang lặng lẽ lau nước mắt ở phía sau cửa hàng tiện lợi nơi tôi làm thêm. Đã nửa năm kể từ khi đến Nhật Bản. Thành tích ở trường tiếng Nhật tốt, tôi tự tin về ngữ pháp và từ vựng. Tuy nhiên, ngày hôm đó, tôi đã bị tổn thương sâu sắc bởi câu nói "Trước tiên phải nói 'sumimasen' chứ!" của quản lý cửa hàng.

Bạn đang sống ở Nhật Bản và có bao giờ thắc mắc "Tại sao người Nhật xin lỗi nhiều thế?" hay cảm thấy "Tôi không muốn xin lỗi khi mình không sai" không?

Trong bài viết này, tôi sẽ kể về lý do tôi đã rơi nước mắt ngày đó và bản chất thực sự của từ 'sumimasen' mà tôi đã tìm ra từ đó. Sau khi đọc bài viết này, bạn sẽ hiểu được 3 điều sau:

1. Ranh giới giữa 'xin lỗi' và 'phép lịch sự': Tại sao người Nhật liên tục nói 'sumimasen'.
2. 'Tình cảm dành cho người khác' ẩn sau lời nói: Sự hiểu biết về 'ngữ dụng học' vượt ra ngoài ý nghĩa từ vựng.
3. Phép màu thay đổi mối quan hệ con người một cách kỳ diệu: Kỹ thuật giao tiếp kết nối trái tim có thể sử dụng ngay từ hôm nay.

Những xung đột mà tôi từng trải qua chắc chắn sẽ kết nối với những nỗi lo hiện tại của bạn.

---

Tiếng kêu trong lòng "Tôi không sai"

Ngày hôm đó, việc tôi đến muộn không phải lỗi của tôi. Tàu điện tôi đang đi bị dừng do tai nạn, và tôi bị kẹt ở ga tới 20 phút.

Ngay khi đến nơi làm thêm, tôi đã cố gắng giải thích tình hình một cách tuyệt vọng. "Quản lý, sumimasen. Nhưng tàu điện bị dừng. Có tai nạn!"

Tuy nhiên, khuôn mặt của quản lý không sáng lên. "......Tôi biết tàu điện bị dừng rồi. Nhưng có điều phải nói đầu tiên chứ? Tại sao lại bắt đầu bằng lời biện hộ?"

Tôi đã bị sốc. Trong văn hóa Việt Nam, truyền đạt sự thật một cách chính xác chính là 'sự chân thành'. Tôi nghĩ rằng việc giải thích "Tôi không sai. Tàu điện mới sai" là thái độ đáng khen vì không nói dối. Ngược lại, việc xin lỗi khi mình không sai giống như đang vứt bỏ lòng tự trọng hay nói dối.

Ở đây, hãy cùng sắp xếp lại sự khác biệt giữa tôi lúc đó (tư duy Việt Nam) và quản lý (tư duy Nhật Bản).

Bảng so sánh định nghĩa về 'sự chân thành'

Tình huống	Cảm giác theo kiểu Việt Nam	Cảm giác theo kiểu Nhật Bản
Đến muộn do tàu điện trễ	Giải thích sự thật (trễ tàu) là chân thành	Xin lỗi về việc gây phiền phức là chân thành
Thái độ khi bị nhắc nhở	Mỉm cười do bối rối (Hiya)	Cúi mắt xuống để thể hiện sự phản tỉnh
Thứ tự ưu tiên khi xin lỗi	Giải thích lý do ＞ Xin lỗi	Xin lỗi ＞ Giải thích lý do
Ý nghĩa của 'sumimasen'	'Xin lỗi' nặng nề cho lỗi lớn	'Chất bôi trơn' để làm dịu không khí

Hơn nữa, tôi đã vô thức thực hiện hành động được gọi là 'Hiya'. Đây là 'nụ cười' để che giấu sự bối rối hay xấu hổ, phổ biến ở người Đông Nam Á. Trong lúc bị quản lý mắng, tôi đã hoảng loạn và cười một cách gượng gạo.

Quản lý thấy vậy càng tức giận hơn "Không hề phản tỉnh!". 'Sự chân thành' của tôi đã bị chuyển đổi thành 'sự không chân thành' trong bối cảnh Nhật Bản.

---

Khoảnh khắc biến thành lời nói kỳ diệu

Người đã cứu tôi khỏi sự tuyệt vọng đó là Sato-san, tiền bối tại nơi làm thêm. Sato-san luôn vui vẻ và được mọi người tin tưởng.

Một ngày nào đó, tôi đang quan sát cách làm việc của Sato-san. Khi một khách hàng đang cầm đồ nặng và cố mở cửa, Sato-san đã chạy đến và mở cửa giúp. Khi khách hàng nói "À, cảm ơn bạn", Sato-san đã đáp lại như sau.

"Không có gì, sumimasen, tôi nhận ra hơi muộn!"

Tôi đã ngạc nhiên. Sato-san là người làm việc tốt, vậy tại sao lại xin lỗi? Trong giờ nghỉ, tôi đã mạnh dạn hỏi. "Sato-san, tại sao lúc nãy bạn lại nói 'sumimasen'? Bạn đâu có làm gì sai cả"

Sato-san cười nhẹ nhàng và giải thích cho tôi. "À, đó không phải là xin lỗi, mà là thể hiện sự quan tâm như 'xin lỗi vì đã làm phiền bạn' hay 'tôi muốn giúp sớm hơn'. 'Sumimasen' của Nhật Bản giống như một cái đệm để kết nối trái tim với nhau"

Ngay lúc đó, có gì đó trong đầu tôi đã kết nối với tiếng kêu. 'Sumimasen' của Nhật Bản không chỉ là 'Xin lỗi' trong tiếng Việt, mà còn là lớp giấy gói kỳ diệu bao gồm cả ý nghĩa của 'Cảm ơn' và 'Làm phiền'.

10 ví dụ cụ thể về 'sumimasen'

Ở đây, tôi xin liệt kê các ví dụ sử dụng 'sumimasen' mà tôi đã học được.

1. Gọi người: "Sumimasen, cho tôi gọi món"
2. Cảm ơn (khi được nhặt đồ): "À, sumimasen (cảm ơn)"
3. Lời đệm (trước khi hỏi): "Sumimasen, tôi muốn hỏi một chút"
4. Xin lỗi nhẹ (khi suýt va vào nhau ở hành lang): "À, sumimasen"
5. Cảm ơn (khi nhận quà): "Món quà tốt như thế này, sumimasen (xin lỗi vì làm phiền)"
6. Nhờ vả (khi xin thời gian): "Sumimasen khi bạn đang bận"
7. Đồng cảm (với câu chuyện khó khăn của người khác): "Thế à......Thật vất vả nhỉ. Sumimasen (tôi hiểu)"
8. Lời chào khi rời phòng: "Tôi xin phép về trước. Hôm nay sumimasen vì đã làm phiền khi bạn bận"
9. Xin không gian vật lý: "Sumimasen, tôi xin qua"
10. Kết thúc cuộc trò chuyện: "Sumimasen vì đã gọi điện đến"

Điều nhận ra khi xem danh sách này là tất cả đều 'đứng ở vị trí của người khác'. Điều quản lý yêu cầu tôi không phải là 'thừa nhận sự thật về việc đến muộn', mà là 'sự quan tâm đến việc các nhân viên khác đã phải bù đắp cho sự vắng mặt của tôi'.

---

Các mẫu NG và OK thường gặp

Để giúp những người học đang cố gắng nhưng bị thiệt thòi như tôi ngày xưa, tôi xin giới thiệu các ví dụ đối chiếu cụ thể.

Mẫu NG: Lý do đến trước

Sếp: "Công việc này vẫn chưa xong à?" Nhân viên: "Vâng, vì có nhiều công việc khác nên không có thời gian" (Tâm tư của sếp: Toàn biện hộ, không hề phản tỉnh)

Mẫu OK: Trước tiên đặt 'sumimasen' làm đệm

Sếp: "Công việc này vẫn chưa xong à?" Nhân viên: "Sumimasen, vẫn chưa xong ạ. Thực ra việc điều phối với các công việc khác khá khó......" (Tâm tư của sếp: Tôi hiểu tình hình rồi. Lần sau hãy trao đổi sớm nhé)

Chỉ cần có 'sumimasen' ở câu đầu tiên, trái tim của người đối diện sẽ mở ra, và họ sẽ nhận lời giải thích (lý do) của bạn như 'thông tin' chứ không phải 'biện hộ'.

---

Kết luận (Từ tôi hiện tại, gửi đến bạn)

Vài năm kể từ ngày mưa đó. Giờ đây tôi đã ở vị trí dạy cách sử dụng 'sumimasen' cho các du học sinh Việt Nam đàn em.

'Sumimasen' không phải là từ để vứt bỏ lòng tự trọng của mình. Đúng hơn, đó là vũ khí mạnh nhất để truyền tải thông điệp 'Tôi coi trọng bạn' 'Tôi hiểu sự vất vả của bạn'.

Những điều có thể làm từ hôm nay

1. Thử nói 'sumimasen' một lần thay vì 'cảm ơn'.
2. Khi bị nhắc nhở, dù muốn biện hộ, hãy dừng lại 1 giây và thử nói 'sumimasen'.
3. Khi xin lỗi, không phải mỉm cười mà hãy 'nghiêm túc', cúi đầu một chút.

Hơn là có thể sử dụng kính ngữ hoàn hảo, một câu 'sumimasen' thấu hiểu trái tim người đối diện sẽ làm cho cuộc sống của bạn ở Nhật Bản phong phú gấp nhiều lần.

Hy vọng 'sumimasen' của bạn sẽ trở thành cây cầu dịu dàng chạm đến trái tim của ai đó.